Waarom en hoe we het Heilig Avondmaal vieren

Uit Bijbelse Boeken en Preken

1 Korintiërs 11:17-34¹

Nu ik u toch aanwijzingen geef: ik kan u niet prijzen om uw samenkomsten. Die doen meer kwaad dan goed. 18 Om te beginnen: ik hoor dat er bij uw samenkomsten in de gemeente verdeeldheid heerst, en tot op zekere hoogte geloof ik dat ook. 19 Het is onvermijdelijk dat er partijvorming onder u is, zodat duidelijk wordt wie van u betrouwbaar is. 20 Maar bij uw samenkomsten is nu geen sprake van een maaltijd van de Heer. 21 Bij de maaltijd die u houdt zorgt iedereen alleen voor zichzelf, zodat de een honger heeft en de ander dronken is. 22 Hebt u soms geen eigen huis waar u kunt eten en drinken? Of veracht u de gemeente van God en wilt u de armen onder u vernederen? Wat moet ik hierover zeggen? Moet ik u soms prijzen? Op dit punt zeker niet! 23 Want wat ik heb ontvangen en aan u heb doorgegeven, gaat terug op de Heer zelf. In de nacht waarin de Heer Jezus werd uitgeleverd nam Hij een brood, 24 sprak het dankgebed uit, brak het brood en zei: ‘Dit is mijn lichaam voor jullie. Doe dit, telkens opnieuw, om Mij te gedenken.’ 25 Zo nam Hij na de maaltijd ook de beker, en Hij zei: ‘Deze beker is het nieuwe verbond, dat door mijn bloed gesloten wordt. Doe dit. Telkens als jullie hieruit drinken, om Mij te gedenken.’ 26 Dus altijd wanneer u dit brood eet en uit de beker drinkt, verkondigt u de dood van de Heer, totdat Hij komt. 27 Daarom maakt iemand die op onwaardige wijze van het brood eet en uit de beker van de Heer drinkt, zich schuldig tegenover het lichaam en het bloed van de Heer. 28 Laat daarom iedereen zichzelf eerst toetsen voordat hij van het brood eet en uit de beker drinkt, 29 want wie eet en drinkt maar niet beseft dat het om het lichaam van de Heer gaat, roept zijn veroordeling over zich af. 30 Daarom zijn er onder u veel zwakke en zieke mensen en zijn er al velen onder u gestorven. 31 Als we onszelf zouden toetsen, zouden we niet worden veroordeeld. 32 Maar nu velt de Heer zijn oordeel over ons en wijst Hij ons terecht, opdat we niet straks samen met de wereld zullen worden veroordeeld. 33 Daarom, broeders en zusters, wees gastvrij voor elkaar wanneer u samenkomt voor de maaltijd. 34 Wie honger heeft kan beter thuis eten. Dan leiden uw samenkomsten tenminste niet tot uw veroordeling. De overige zaken zal ik regelen wanneer ik kom.

Voordat we volgende week terugkeren bij Romeinen (zo God het wil), dacht ik dat het goed voor ons is om het Heilig Avondmaal te zien in Bijbelse context en onze aandacht te richten op het hoe en waarom we dit gebruik praktiseren. Dus vandaag doen we eerst de boodschap en dan wijden we ons aan het Heilig Avondmaal met de preek.

Na de Bijbel, die de onfeilbare basis van onze levens en de kerk is, is een van de belangrijkste documenten in het leven van onze kerk de Bethlehem Baptist Church ouderlingenbelijdenis van het geloof^{2 en 3}. Ik spoor u allen aan deze te lezen. U kunt deze vinden op de website van de kerk of op de Desiring God-website. In paragraaf 12.4 staat de dogmatische samenvatting van wat we geloven en bijbrengen over het Heilig Avondmaal:

Wij geloven dat het Heilig Avondmaal een gebruik van de Heer is waarbij verzamelde gelovigen eten van brood dat staat voor Christus’ lichaam dat gegeven is voor Zijn volk, en drinken uit de beker van de Heer, die duidt op het Nieuwe Verbond in Christus’ bloed. Wij doen dat ter herdenking van de Heer, en aldus verkondigen wij Zijn dood totdat Hij komt. Zij die eten en drinken op een respectvolle wijze, hebben deel aan Christus’ lichaam en bloed, niet lichamelijk maar geestelijk, zodat, door het geloof, zij gevoed zijn met de voordelen die Hij kreeg door Zijn dood, en aldus groeien in genade.

Ik zal onder zes kopjes proberen een Bijbelse basis te geven voor deze opvatting van het Heilig Avondmaal: 1) de historische bron; 2) de gelovige deelnemers; 3) de lichamelijke actie; 4) de mentale actie; 5) de geestelijke actie; en 6) het sacraal belang.

Inhoud 1 1. De historische bron van het Heilig Avondmaal 2 2. De gelovige deelnemers van het Heilig Avondmaal 3 3. De lichamelijke actie van het Heilig Avondmaal 4 4. De mentale actie van het Heilig Avondmaal 5 5. De geestelijke actie van het Heilig Avondmaal 6 Deelhebben aan Christus’ lichaam en bloed, spiritueel, door het geloof 7 6. Het sacraal belang van het Heilig Avondmaal

1. De historische bron van het Heilig Avondmaal

De evangeliën van Mattheüs (26:26 en verder), Marcus (14:22 en verder) en Lucas (22:14 en verder) doen allemaal verslag van het Heilig Avondmaal dat Jezus had met zijn discipelen in de nacht voordat hij stierf. Elk beschrijft Jezus die dank geeft of het brood en de beker zegent en deze aan zijn discipelen verstrekt, zeggende dat het brood zijn lichaam en de beker het bloed van het verbond dan wel het nieuwe verbond in zijn bloed is. In Lucas 22:19 zegt Jezus: “Doe dit telkens opnieuw, om Mij te gedenken.” Het evangelie van Johannes doet geen verslag van het eten en drinken maar veeleer van de lessen en handelingen die de avond vulden.

Zover we weten van de oudste verslagen, deed de kerk wat Jezus zei: Ze speelden dat avondmaal na ter nagedachtenis van Jezus en zijn dood. Paulus’ brieven zijn de oudste getuigenissen die we hebben, en in 1 Korintiërs 11:20 verwijst hij naar een gebeurtenis in het kerkleven dat “het avondmaal des Heeren” wordt genoemd. Het wordt waarschijnlijk “het avondmaal des Heeren” genoemd omdat het is ingesteld of voorgeschreven door de Heer Jezus, en omdat de ware betekenis ervan de dood van de Heer herdenkt. Paulus zegt in 1 Korintiërs 11:23-24: “Want wat ik heb ontvangen en aan u heb doorgegeven, gaat terug op de Heer zelf. In de nacht waarin de Heer Jezus werd uitgeleverd nam Hij een brood, sprak het dankgebed uit, brak het brood en zei: ‘Dit is mijn lichaam voor jullie. Doe dit, telkens opnieuw, om Mij te gedenken.’” “Wat ik heb ontvangen …” betekent waarschijnlijk dat de Heer zelf richting Paulus (die anders dan de andere apostelen, niet bij het laatste avondmaal was) bevestigde dat wat de anderen over het Heilig Avondmaal berichtten, echt gebeurd is.

Dus de historische bron van het Heilig Avondmaal is dat laatste avondmaal dat Jezus genoot met zijn discipelen in de nacht voordat hij werd gekruisigd. De daden en de betekenis ervan zijn allemaal gebaseerd op wat Jezus zei en deed in die laatste nacht. Jezus is zelf de bron van het Heilig Avondmaal. Hij gebood de voortzetting ervan. En hij is daarvan het middelpunt en de inhoud.

2. De gelovige deelnemers van het Heilig Avondmaal

Het Heilig Avondmaal is een uitvoering door de verzamelde familie bestaande uit zij die geloven in Jezus, de kerk. Het is geen uitvoering voor ongelovigen. Ongelovigen kunnen wel aanwezig zijn – ja, we nodigen ze zelfs uit om erbij te zijn – er is niets geheims aan het Heilig Avondmaal. Het wordt openbaar gedaan. Het heeft een publieke betekenis. Het is geen mysterieus, cultisch ritueel met magische krachten. Het is een openbare eredienst van de verzamelde kerk. In feite, in 1 Korintiërs 11:26, zegt Paulus: “Dus altijd wanneer u dit brood eet en uit de beker drinkt, verkondigt u de dood van de Heer, totdat Hij komt.” Er zit dus een aspect van verkondiging aan het avondmaal. Verkondiging, niet privacy, is de aan te slagen toon.

We verbieden niet om het Heilig Avondmaal te geven aan iemand in een verzorgingstehuis of een kliniek maar zo’n individuele viering is uitzondering, niet de Bijbelse norm. Vijf keer heeft Paulus het in 1 Korintiërs 11 over “samenkomsten” van de kerkgemeente wanneer het Heilig Avondmaal wordt genoten. Vers 17b: “Ik kan u niet prijzen om uw samenkomsten. Die doen meer kwaad dan goed.” Vers 18: “Om te beginnen: ik hoor dat er bij uw samenkomsten in de gemeente verdeeldheid heerst, en tot op zekere hoogte geloof ik dat ook.” Vers 20: “Maar bij uw samenkomsten is nu geen sprake van een maaltijd van de Heer.” Vers 33: “Wees gastvrij voor elkaar wanneer u samenkomt voor de maaltijd.” Vers 34: “Wie honger heeft kan beter thuis eten. Dan leiden uw samenkomsten tenminste niet tot uw veroordeling.”

Met andere woorden, ze onteerden het Heilig Avondmaal door het te zeer te verbinden met hun reguliere avondmaal, en sommige mensen hadden veel te eten en anderen hadden niets. Dus zei hij, Eet uw avondmaal thuis en kom samen om het Heilig Avondmaal te genieten.

En let eens op het woord “gemeente” in vers 18: “uw samenkomsten in de gemeente.” Dat is het lichaam van Christus, de verzameling volgers van Jezus. Zij die zich hadden afgewend van afgoden en alleen nog maar Jezus vertrouwden voor de vergeving van hun zonden, en voor de hoop op een eeuwig leven, en voor de verzoening met hun zielen. Dat zijn christenen. Dus de deelnemers aan het Heilig Avondmaal zijn de verzamelde gelovigen in Jezus.

3. De lichamelijke actie van het Heilig Avondmaal

De lichamelijke actie van het Heilig Avondmaal is niet de vertering van een zeven-gangen maaltijd. Het is heel eenvoudig. Het is het eten van het brood en het drinken uit de beker. Verzen 23b-25: “In de nacht waarin de Heer Jezus werd uitgeleverd nam Hij een brood, sprak het dankgebed uit, brak het brood en zei: ‘Dit is mijn lichaam voor jullie. Doe dit, telkens opnieuw, om Mij te gedenken.’ Zo nam Hij na de maaltijd ook de beker, en Hij zei: ‘Deze beker is het nieuwe verbond, dat door mijn bloed gesloten wordt. Doe dit. Telkens als jullie hieruit drinken, om Mij te gedenken.’”

Er staat niets vermeld over het soort brood of de manier waarop het is gebroken. De enige bewering over wat er in de beker zat, wordt geven in steeds één vers in Mattheüs, Marcus en Lucas: “Ik zeg jullie: vanaf nu zal Ik niet meer van de vrucht van de wijnstok drinken, tot de dag dat Ik er met jullie opnieuw van zal drinken in het koninkrijk van mijn Vader” (Mattheüs 26:29; evenzo Marcus 14:25; Lucas 22:18). Het wordt dus “de vrucht van de wijnstok” genoemd. Ik denk niet dat we moeilijk moeten doen over of er gewoon druivensap of wijn is gebruikt. In de tekst staat niets wat het een of het andere gebiedt of verbiedt.

Waar we ons zorgen over moeten maken zijn speelse vervangingen – zeg, bagels en cola rond een kampvuur. Het Heilig Avondmaal is geen speeltje. We horen het te vieren met gevoel voor ernst – waarover we het zo meteen gaan hebben.

Mag ik nog even benoemen dat er in het Nieuwe Testament niets staat over de frequentie van het Heilig Avondmaal. Sommigen geloven dat het goed zou zijn om het wekelijks te houden; anderen doen het eens per kwartaal. Wij zitten daar tussenin en vieren het normaal gesproken op de eerste zondag van de maand. Ik denk dat we daar vrij in zijn en de vraag wordt eerder 1) Welke regelmatigheid of onregelmatigheid past bij het juiste belang in relatie tot de evangelisatie van het Woord van God? en 2) Welke regelmatigheid of onregelmatigheid helpt ons om de waarde ervan te ervaren in plaats van er ongevoelig voor te worden? Dat zijn geen gemakkelijke beslissingen om te maken, en verschillende kerken maken die op verschillende manieren.

4. De mentale actie van het Heilig Avondmaal

De mentale actie van de deelnemers aan het Heilig Avondmaal bestaat uit de concentratie op Jezus en vooral op zijn historisch werk van het sterven voor onze zonden. Verzen 24 en 25: “Doe dit, telkens opnieuw, om Mij te gedenken.” Tijdens de lichamelijke actie bestaande uit het eten en drinken, horen we de mentale actie van het gedenken uit te voeren. Dat houdt in dat we bewust moeten worden van de persoon Jezus zoals hij ooit leefde en het werk van Jezus tijdens zijn sterven en wederopstanding, en wat zijn werk betekent voor de vergeving van onze zonden.

Het Heilig Avondmaal is keer op keer een krachtige reminder dat het christendom geen new-age spiritualiteit is. Het gaat niet om verbinding maken met uw innerlijke zelf. Het is geen mystiek. Het is geworteld in historische feiten. Jezus leefde. Hij had een lichaam, een hart dat bloed rondpompte en huid die bloedde. Hij stierf in het openbaar aan een Romeins kruis in de plaats van zondaars zodat wie er ook maar in hem gelooft, gered kan worden van de toorn van God. Dat gebeurde voor eens en altijd in de geschiedenis.

Daarom bestaat de mentale actie van het Heilig Avondmaal fundamenteel uit gedenken. Niet fantaseren. Niet dromen. Geen contact zoeken met het hiernamaals. Geen spiritueel luisteren. Niet in de neutrale stand gaan. Het is een bewuste sturing, terug de geschiedenis in, van de aandacht op Jezus en wat we over hem weten uit de Bijbel. Het Heilig Avondmaal verbindt ons, keer op keer, met de kern van de geschiedenis. Brood en beker. Lichaam en bloed. Tenuitvoerbrenging en dood.

5. De geestelijke actie van het Heilig Avondmaal

Dit is de sleutel. De reden is dat ongelovigen alles wat ik tot zover heb beschreven, zouden kunnen doen. Jazeker, als de duivel zich in vlees kon hullen, zou hij dat kunnen doen. Eten, drinken en gedenken. Daaraan is niets per definitie geestelijk. Dus om van het Heilig Avondmaal te maken wat Jezus er mee bedoeld had, moet er iets meer gebeuren dan alleen maar eten, drinken en gedenken. Iets wat ongelovigen en de duivel niet kunnen doen.

Laat me de belangrijkste zin uit de Ouderlingenbelijdenis van het geloof nog een keer voorlezen en u daarna in de Bijbel laten zien waar het vandaan komt. “Zij die eten en drinken op een respectvolle wijze, hebben deel aan Christus’ lichaam en bloed, niet lichamelijk maar geestelijk, zodat, door het geloof, zij gevoed zijn met de voordelen die Hij kreeg door Zijn dood, en aldus groeien in genade.”

Waar komt dit idee van “deelnemen aan Christus’ lichaam en bloed … geestelijk … door het geloof” vandaan? De ondersteunende tekst die er het dichtst in de buurt komt, bevindt zich in het vorig hoofdstuk: 1 Korintiërs 10:16-18. Stel, terwijl ik het voorlees, de vraag: “Wat betekent ‘deelhebben’?”

Laat de beker waarvoor wij God loven en danken ons niet delen in het bloed van Christus (koinōnia estin tou haimatos tou Christou)? Laat het brood dat wij breken ons niet delen in het lichaam van Christus (ouchi koinōnia tou sōmatos tou Christou estin)? Omdat het één brood is zijn wij, hoewel met velen, één lichaam, want wij hebben allen deel aan dat ene brood. Kijkt u eens naar het volk van Israël. Is het niet zo dat allen die van de offers eten, deel hebben aan de altaardienst (koinōnia tou thusiastēriou)?

Het gaat hier om iets diepers dan gedenken. Er zijn hier gelovigen – zij die Jezus Christus vertrouwen en op prijs stellen – en Paulus zegt dat ze deelhebben in het lichaam en het bloed van Christus. Letterlijk ervaren ze een participatie (koinōnia) in zijn lichaam en bloed. Ze beleven een partnerschap in zijn dood.

Deelhebben aan Christus’ lichaam en bloed, spiritueel, door het geloof

En wat betekent deze participatie/deelname/partnerschap dan? Ik denk dat vers 18 ons de aanwijzing geeft want het gebruikt een vergelijkbaar woord maar vergelijkt deze met wat er gebeurt tijdens de joodse offers: “Kijkt u eens naar het volk van Israël. Is het niet zo dat allen die van de offers eten, deel hebben [een vorm van hetzelfde woord] aan de altaardienst?” Wat betekent deelhebber/participant/partner aan de altaardienst? Dat betekent dat ze delen in of profiteren van wat er gebeurt tijdens de altaardienst. Ze beleven bijvoorbeeld vergeving en herstelde vriendschap met God.

Dus vat ik de verzen 16 en 17 zo op dat wanneer gelovigen fysiek het brood eten en uit de beker drinken, we spiritueel op een andere wijze eten en drinken. We eten en drinken – dat wil zeggen, we nemen in onze levens op – wat er gebeurde aan het kruis. Door het geloof – door te geloven in alles wat God voor ons is in Jezus – voeden we onszelf met de voordelen die Jezus voor ons behield toen hij bloedde en stierf aan het kruis.

Daarom brengen wij u maand na maand onder wisselende aandachtspunten naar de tafel van de Heer (vrede met God, vreugde in Christus, hoop voor de toekomst, bevrijding van angst, veiligheid bij tegenspoed, advies bij twijfel, genezing van ziekte, de verleiding overwinnen, enzovoort). Want toen Jezus stierf, werden alle beloften van God gekocht met zijn vergoten bloed en gebroken lichaam, opgeofferd tijdens zijn sterven namens ons. Paulus zegt: “In Hem worden alle beloften van God ingelost” (2 Korintiërs 1:20). Elke gave van God, en onze hele vreugdevolle vriendschap met God, werd verkregen met het bloed van Jezus. Als Paulus zegt: “Laat de beker waarvoor wij God loven en danken ons niet delen in het bloed van Christus? Laat het brood dat wij breken ons niet delen in het lichaam van Christus?” bedoelt hij: Is het niet zo dat we aan de tafel van de Heer vieren, geestelijk, door het geloof: elke geestelijke zegening die gekocht is met het lichaam en bloed van Christus? Geen ongelovige kan dat doen. De duivel kan dat niet doen. Het is een gift voor de familie. Wanneer we het Heilig Avondmaal vieren, vieren we geestelijk door het geloof alle beloften van God die gekocht zijn met het bloed van Jezus.

6. Het sacraal belang van het Heilig Avondmaal

Ik sluit af zoals Paulus dat doet in 1 Korintiërs 11. Hij waarschuwt dat wanneer u naar het Heilig Avondmaal komt met een nonchalante, harteloze en achteloze houding die geen oog heeft voor de ernst van wat er aan het kruis gebeurde, kunt u, wanneer u een gelovige bent, uw leven verliezen, niet uit toorn maar als een maatregel van Gods vaderlijke discipline. Laat me u in alle rust 1 Korintiërs 11:27-32 voorlezen terwijl we ons vol vreugde en ernst begeven naar de tafel van de Heer.

Daarom maakt iemand die op onwaardige wijze van het brood eet en uit de beker van de Heer drinkt [dat wil zeggen, die de prachtige gift van Christus niet vertrouwt en waardeert], zich schuldig tegenover het lichaam en het bloed van de Heer. 28 Laat daarom iedereen zichzelf eerst toetsen [niet om te zien of u goed genoeg bent maar om te zien of u bereid bent om van uzelf weg te keren en te vertrouwen dat Jezus u geeft wat u nodig heeft] voordat hij van het brood eet en uit de beker drinkt, 29 want wie eet en drinkt maar niet beseft dat het om het lichaam van de Heer gaat [dat wil zeggen, zonder te beseffen dat dit brood niet behandelt hoort te worden als een visbroodje zoals sommigen dat deden in Korinthe], roept zijn veroordeling over zich af. 30 [En hier staat wat hij bedoelt:] Daarom zijn er onder u veel zwakke en zieke mensen en zijn er al velen onder u gestorven [niet om naar de hel gestuurd te worden; het volgend vers legt dat uit]. 31 Als we onszelf zouden toetsen, zouden we niet worden veroordeeld. 32 Maar nu velt de Heer zijn oordeel over ons en wijst Hij ons terecht [dat wil zeggen, sommigen zijn zwak, ziek en stervende], opdat we niet straks samen met de wereld zullen worden veroordeeld [dat wil zeggen, naar de hel gaan].

Vat het Heilig Avondmaal niet licht op. Het is een van de waardevolste giften die Christus aan zijn kerk heeft gegeven. Laten we er samen van eten.

---

Noot van de vertaler

¹Bijbelteksten zijn geciteerd uit de Nieuwe Bijbelvertaling van 2021 (NBV21)

² Originele titel: Bethlehem Baptist Church Elder Affirmation of Faith

³ Bethlehem Baptist Church is een baptistenkerk in Minnesota